كه تو از مردگان توقعى ندارى ، از اينها هم توقعى نداشته باش . بگذار در جهل و بيخبرى و خيره سرى باقى بمانند . خداوند قدرت دارد كه مردگان را زنده كند و قوهء شنوايى و تفكر را به آنها بازگرداند . اينها نيز در روز قيامت زنده ميشوند و در آن روز خوب مىشنوند و خوب مىفهمند . خلاصه اينكه : كسى گوش حق نيوش دارد و ترا اجابت مىكند كه مؤمن باشد . آدم كافر همچون مردهء بىرمق است ، حركتى دارد ، اما خاصيتى ندارد . از اجابت او مأيوس باش ، تا قيامت فرا رسد و از راه ناچارى ايمان بياورد . برخى گويند : يعنى كسى ترا اجابت مىكند كه زنده دل باشد . اينها مرده دلند و ايمان نمىآورند . ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ : اكنون در وصف مردگان مىفرمايد : پس از آنكه آنها را زنده كرد ، بسوى حكم خداوند باز مىگردند . برخى گويند : يعنى خداوند آنها را از قبرها برمىانگيزد آن گاه بجايگاه حساب ، رجوع ميكنند . باز هم سخنى از زبان كفار وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ : اين سخن از زبان رؤساى گردنكش قريش است وقتى كه خود را از مبارزهء با قرآن عاجز و زبون ديدند ، گفتند : چرا معجزه‌اى همچون عصاى موسى و شتر قوم ثمود ، ندارد ؟ يك جا خداوند جواب اين ايراد را اينطور داد : « أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ » ( عنكبوت 51 : آيا براى آنها كافى نيست كه ما بر تو كتاب نازل كرده‌ايم ؟ ) در اينجا جواب ديگرى داده ، مىفرمايد : قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً : بگو : خداوند قادر است كه آيه‌اى نازل كند كه برابر خواست آنها باشد . وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ : ولى بيشتر آنها نميدانند كه اگر خداوند چنين آيه‌اى را نازل كند ، در صورتى كه ايمان نياورند ، گرفتار عذاب و هلاك ميشوند و اين بر خلاف مصلحت آنهاست . برخى گفته‌اند : يعنى آنها نمىدانند كه همين